किर्लोस्करवाडी

UAE मध्ये अल्‌ एन अमिरात पाहताना हटकून कशाची आठवण झाली असेल तर किर्लोस्करवाडीची! ’मेलेमे बिछडी हुई जुडवा बहने’, एक मॉडर्न ज्यास्त श्रीमंत, तर दुसरी साधी पण सारख्याच चेहर्‍यामोहर्‍याची अगदी तस्सच.
महाराष्ट्रातील सगळ्यात आखीव रेखीव गावांमध्ये किर्लोस्करवाडीचा पहिला नंबर येण्यास काहीच हरकत नाही. हे गावच मुळी कारखान्याभोवती नियोजित पध्दतीने वसवले गेले आहे. हडप्पा संस्कृतीत सर्व रस्ते काटकोनात छेदत होते म्हणजे नक्की काय प्रकरण होते हे प्रत्यक्ष या गावातील रस्ते बघून समजले. वर्षातून एकदा तरी किर्लोस्करवाडीला जायचा कार्यक्रम ठरलेला असायचा. द्राक्षांचे मळे एकापाठोपाठ दर्शन देवू लागले की समजायचे वाडी जवळ आले. स्थानकावर रिक्षा, टांगे तयार असायचे. रिक्षेची शिफारस आम्ही कधीच करणार नाही हे माहित असूनही बाबा विचारायचे " कस जायचं? रिक्षा की टांगा? "
" टांगाsss टांगाss"
मग हातातला रंगित चाबूक उडवत टांगेवाला म्हणायचा, " ४२६ टोपकर नां? चला सोडतो "
त्याच्याशेजारी कोण बसणार यासाठी स्पर्धा व्हायची. अंगभूत चापल्याच्या अभावामुळे मला बरेचदा मागे बसावे लागे. दादा ती ’पेशल’ जागा पटकवायचा. हे पुढे बसणे खरचं मजेदार असे. तो टांगेवाला रंगित चाबूक फ़िल्मी पध्दतीने हवेत फ़िरवायचा. टांग्याला लावलेल्या घुंगरांच्या आवाजात घोड्यांच्या टापांचा आवाज मिसळून जाई. खूप छान वाटायचे ते ऎकताना!
टांगेवाले काकांच्या "हुर्याss च्याक च्याक " केल्याने आणि जोराने लगाम उडवल्यानेही घोडा आपली गती अजिबात वाढवत नाही हा माझा वैयक्तीक शोध होता. रस्त्यावर फारशी गर्दी नसायचीच, त्यामुळे टांग्याच्या रबरी भोंग्याचा तसा उपयोग व्हायचा नाही. मग घर आल्यावर तो जोरजोराने वाजवून टांगेवाले काका पाहुणे आल्याची वर्दी देत.
एका कॉलनीतील घरे एकसारखी असत. गावातल्या गावातही आत्याला काहीवेळा कॉलनी, पर्यायाने घर बदलावे लागे. तिच्या प्रत्येक घराभोवती फुलवलेली सुंदर बाग सोडताना तिला परम दुःख व्हायचे. अगदी चित्रातल्यासारखी दिसणारी ती घरे फार सुरेख असायची. बहुतांशी घराबाहेर आंबा, नारळाची, शेंगांची झाडे सावली धरायची. घ.नं. ४२६ हे विशेष लक्षात राहीलेले. त्याच टॉयलेट मात्र घराबाहेर, मागच्या बाजूला होत. या वाटेवर नागमोडी रांगोळी काढल्यासारखे फरश्यांचे तुकडे टाकलेले होते. या निळ्या घराच्या मागे जंगलाची सुरवात होत होती. त्यामुळे मोरांचा केकारव तर अखंड कानी पडायचा. बरेचदा मोर परसदारी भटकायलाही यायचे.
भरपूर पदार्थ आणि गप्पा यातून वेळ मिळाला की खेळायला पळायचे. वरणभातातल्या मुलांबरोबर खेळताना खूप मजा यायची. ’ए चकली’ ’ए टकलू’ ही तिथली परमोच्च शिवी. कोल्हापूरी शिव्यांपुढे हे म्हणजे टिपू सुलतानने लिलिपुटच्या राजाबरोबर केलेली लुटूपुटूची लढाईच!
शेजारच्या दयानंदच्या आईला, ’दयानंदची आई’ म्हणूनच ओळखले जायचे. दयानंद हा खूप व्रात्य मुलगा होता. खाली पडलेल्या किंवा दगड मारुन मुद्दाम पाडलेल्या शेंगा चेचून त्याचा चेंडू बनविण्याचा कार्यक्रम असायचा. मग क्रिकेट! त्याचा तो चेंडू वाळेपर्यंत आमची परत निघायची वेळ यायची.
वाडीतल्या हवामानाने कधी आम्हाला आजारी वगैरे पाडले नाही तरी, तिथल्या एकमेव डॉक्टरांकडे जाण्याची वेळ आली ती ’फिटनेस सर्टिफीकेट’ आणण्यासाठी. तिथल्या पोहण्याच्या तलावाचा पास मिळवण्यासाठी, हे आवश्यक होते. गोळे डॉक्टर अगदी परदेशी माणसासारखे दिसायचे. उंच, गोरेपान.
" आता तुझा रक्तगट कळण्यासाठी तुझे रक्त घेतले पाहिजे "
" मला महिती आहे, ऒ " घाबरुन त्यांच्या हातातील सुई कडे पहात मी ठोकून दिले होते.
" अगं, पण ऒ पॉझिटीव्ह का निगेटिव्ह? "
उत्तरादाखल ’तडजोड करा ना आता काहीतरी’ या नजरेने मी त्यांच्याकडे पाहिले.
" ठिक आहे. ऒ पॉझिटिव्ह लिहतो "
त्यांना आवश्यक ती कृत‍‌‌ज्ञता दर्शवून सर्टिफीकेट हातात घेतले आणि मग कुठे तो पास मिळाला.
वाडीतल महिला मंडळ भलतच सक्रिय होतं. सणावाराला कार्यक्रम, स्पर्धा असायच्याच पण त्याव्यतिरिक्तही अनेक उपक्रम व्हायचे. काचेच्या नोटीसबोर्डवर नवनविन घोषणा जाहीर व्हायच्या. माझी आत्या बहुतेकदा पहिल्या तीन क्रमांकात असायची. शाळेत न मिळालेल्या बक्षिसांचा तिने इथे पुरेपुर वचपा काढला.
गावाच्या मध्यभागी मारुतीच देऊळ आहे. संगमरवरी गोंडस मारुती मी प्रथमच पाहिला. आत्याची अक्करकी असायची तेव्हा १२१ दिवे एकदम उजळून गेलेले फार सुंदर दिसायचे. त्यातल्या काही वेड्यावाकड्या दिव्यांना माझाही हातभार लागलेला असायचा. ती दुखर्‍या पायांनी प्रदक्षिणा घालायची तेव्हा, तिच्याऎवजी मी घातलेल्या प्रदक्षिणा मारुतीला नक्कीच चालतील हा मुद्दा तिला पटायचाच नाही.
आत्या, काकांनी किर्लोस्करवाडी सोडून आता बरीच वर्षे झाली. वाडीचा विषय निघाला तरी ती हळवी होते. आता म्हणे तिथे टांगे वगैरे नसतात. जुळुन आलेले मैत्र, जुन्या ओळखी कुठे कुठे बदली होऊन गेल्या. अतिशय शांत, सुसंस्कृत, रेखिव गावातली काही वर्षे तिच्या मनात गुंतून बसली आहेत. उगाच का माहेरच्या गावापेक्षा हे गाव प्रिय वाटते..?

आणखी एक मत

काल मतदान केंद्रात दुपारी दीडच्या सुमारास थोडाफार आळसावलेलाच माहौल होता. थोड्या कंटाळलेल्या मतदारांच्या रांगेत एक मध्यमवयीन माणूस आणि मिश्कील पोलीस यांनी हास्याची कारंजी उडवून दिली. झाले होते काय, की या माणसाने प्रवेशद्वारी मतदार क्रमांक तपासायला टेबल टाकलेले असते, तिथून हलायलाच वीस पंचवीस मिनिटे घेतली. प्रत्येकाला तुम्ही कुठे राहता? त्या देवळाच्या मागे होय? आपली खास ओळख आहे, आठवतय का? अस विचारुन भंडावून टाकत होता. आता या दारु पिऊन आलेल्या पात्राला ओळख द्यायला लोकं बिचकणारच! काही माणसांनी तिथून त्याला घालवले. थोडा नॉर्मल झाल्यावर तो आत आला आणि मोठ्या आवाजात पाण्याच्या, रस्त्याच्या तक्रारी सांगू लागला. त्याच्याकडे नजर टाकून दोन पोलीसांची नेत्रपल्लवी झाली आणि त्यातील एक याच्या मागोमाग आला. आता या दोघांचा संवाद फार मजेशीर होता. प्रथम पोलीसांनी विचारले,

" काय मतदानाला आला वाटतं? "

" मग्गं, इत काय भाजी इकाया बसलेत? "

" तस नव्हे साहेब, आपल्यासारखे व्यस्त लोकं, विसरतात कधीकधी "

" *** आपला खास मानूस आहे, आपन खार्‍याची जेवनं उडवनार, स्वत्ता भाषणं देनार, त्यांच मत्व पटवनार आनी जित्तून आननार "

" मग तर निवडून आलेच ते! "

" मला रांगेतन फुड जाऊ द्या "

" अहो थांबा, तुम्ही रांगेतून जायच शोभत काय? थांबा जरा "

" थांबतो, थांबतो चांगला संध्याकाळपर्यंत थांबतो. xxx,  इतकी वर्षे मद्दान केलं, पन कोनी अस आडावल नाय "

" अहो साहेब, रागावू नका तुमच्यासाठी काही थंड आणू का? आज येताना घेउन आलात ते आणण्याची व्यवस्था करु का? "

" नगं, तुमी विचारलात हेच खूप आहे "

" आपल्याला इथ बाकड्यावर बसल तर चालेल ना? की माझ्या ऑफिसमध्ये नेऊ? "

" म्हंजे काय तुरुंगात घालता का काय मला?

" काय साहेब, *** चे पाव्हणे तुम्ही, तुमाला कस तुरुंगात घालणार? पण माझा हिसकाच असा आहे ना, की तुरुंगाच्या आधी हॉस्पिटलातच जावं लागत बगा! त्यामुळ दंगा करु नका. गुमान मतदान करा आणि लवकर चालते व्हा. "

लोकांनी पटकन त्याला पुढे जाऊ दिले. नशेत कोणतेतरी बटन दाबले गेले,  आणि आणखी एक मतदान झाले..!

शिल्पा

कॉलेजच्या पहिल्या दिवशी रजिस्ट्रेशन ऑफीस बाहेर हिss गर्दी.. बावरलेलं फ़र्स्ट इयर, जरा आत्मविश्वासी सेकंड इयर, निर्ढावलेलं थर्ड इयर आणि बेफ़िकीर फ़ायनल इयर.. सगळी मंडळी उपस्थित होती. एक उंच मुलगी रंग गेलेल्या खांबाला रेलून उभी होती. एवढ्या गर्दीत तिच्याकडेच का चौकशी करायला गेले सांगता नाही येणार, पण मी काही विचारायच्या आधीच तिने सांगितले, की फ़र्स्ट इयरच्या मुलामुलींना उद्या रजिस्ट्रेशन करायला सांगितले आहे. मला वाटतं आमच्या समविचारांची सुरवात तिथेच झाली असावी.

काही दिवसांनी ती वर्गात दिसली. हो म्हणजे दिसलीच! जुजबी बोलण्यापलीकडे ओळख गेली नाही. तशी ती एकटीच असायची. काहींनी ती मिसळत का नाही पासून विचित्रच आहे पर्यंत कारण नसताना शेरे मारले पण तास संपल्यावर चालणार्‍या फ़ुटकळ गप्पांमधे तिला खरचं रस नव्हता. माझ्या एका इंग्रजाळलेल्या मैत्रिणीपुढे मी ’मराठीतील सौंदर्यस्थळे’ या विषयावर घसाफोड करत असताना तिने प्रथमच संभाषणात भाग घेतला. आवडत्या विषयावर शिल्पा भरभरुन बोलते, नव्हे माहितीपूर्ण आणि विनोदीही बोलते हा शोध नविन होता. सोबत मिळाल्यावर मीही मराठीला माफक विरोध करणारीला हाणून घेतले.

" आय डोन्नो तुमी लोकानी आज मलाच काय पकडलयं " म्हणून तिने माघार घेतली आणि शिल्पा बरोबर दुसर्‍या गप्पा सुरु झाल्या. विषयांतर होत होत राधाचा विषय निघाला.

" अगं शिल्पा, तुला याबद्दल काही माहिती आहे का, राधाकृष्ण जोडून नाव येते पण राधेच्या अस्तित्वाचा महाभारतानंतरच्या अनेक वर्षांनंतरच्या ग्रंथांमध्ये उल्लेख नाहिये. काही ठिकाणी असे काही ऎकले तरी लोक मारतील.. पण राधा इतकी जिवंत आहे की तिचे अस्तित्व नाकारणे धाडसाचे होईल. "

" खरं आहे. मी पण वाचलय की ही काल्पनिक व्यक्ती असावी पण लोकांवर या गोष्टीचा पगडाच इतका आहे की, ती नव्हतीच हे जरी सिध्द झाले तरी पचनी बाकी पडणार नाही. "

" खरी असो नसो, पण ही व्यक्तीरेखा किती गोड आहे नं.."

कँटीनमधे इंग्लिश चिमणी कडून 'हाउ कुड यू' ने सुरु होणारं कोणत तरी वाक्य येणार याची खात्री होतीच !

" तूमी पयल्यांदाच राधाच्या एग्झिस्टंट बद्दल कसे बोलू शकता? "

" अगं, जाउदेत तिला बरीच महिती आहे म्हणून विचारल "

" पण इतका वेळ मी काय करायचं? वर आणि मलाच बंबार्डींग केलंत "

" मग, मराठीत इतक काय आहे? असं का म्हणालीस? "

यानंतरही काही वादग्रस्त काही हलक्या विषयांवर गजाली होत राहिली. वाचनाव्यतिरीक्तचे तिचे व्यसन म्हणजे परिक्षा! उद्या माझा अमुकतमुक पेपर आहे हे वाक्य ऑडिओ सिग्नल्सनी बरेचदा माझ्यापर्यंत पोहोचवले आहे. ती अभियांत्रिकी शिकत आहे, बी. ए. पूर्ण केले आहे, बहिस्थ एम. बी. ए. करीत आहे. परवा एल.एल.बी.च्या प्रवेशासाठी खटपट करीत असल्याचे सांगत होती. त्यामुळे दर महिन्याला यांपैकी एका तरी विषयाचा पेपर असतोच. भरतनाट्यमची प्रथम परिक्षा आपल्यापेक्षा खूप लहान मुलींबरोबर देणे सोपी गोष्ट नाही. खेरीच प्रचंड वाचन, प्रवास, बागकाम, इतर उचापती चालूच असतात. जरबेरा घरच्या बागेतसुध्दा लावता येतो हे मला तिच्या बागेतली रंगिबेरंगी फुले बघेपर्यंत माहित नव्हते.

चंद्रपूरच्या आनंदवन आश्रमात राहण्याची तिला खूप इच्छा होती. मला तिच्याबरोबर जाणे शक्य नसल्याचे सांगितल्यावर ती थोडी नाराज झाली. उत्तमोत्तम गोष्टी शेअर करण्याच्या भावनेने आमची मैत्री अधिक घट्ट केली. तिने हट्टाने मला वेगवेगळी पुस्तके वाचायला लावली. सुंदर चित्रपट दाखवले. Come September मी आपणहून कधी पाहिला नसता, तिने अगदी बघच म्हणून डिव्हीडी आणून दिली. शिल्पाने दिलेल्या पुस्तकांपैकी लक्षात राहिलेले एक म्हणजे ’चौघीजणी’. त्यावेळी परिक्षा अगदी तॊडावर होती. संध्याकाळी घाईघाईने घरी येवून तिने माझ्या हातात हे पुस्तक कॊंबले.

" आईने यावेळी मला अभ्यासाव्यतीरिक्तची पुस्तके वाचताना बघितले तर, परत कधीच ती पेपर पण वाचू देणार नाही, आणि पूर्ण वाचल्याशिवाय मला रहावणार नाही "

असे म्हणून हे कोलीत माझ्या हातात दिले आणि माझ्या परिक्षेचे तीन तेरा वाजले.

समान आवड हा प्रमुख धागा असला तरी मतभेद होतच नाहीत म्हणता येणार नाही. तिला कार्टून्स आवडत नाहीत, शाहरुख खान (अजूनही) बरा वाटतो, कधीतरी खूप आवडलेले चौघीजणी आता बाळबोध वाटते. ’कियानू रिव्ह्ज’ सर्वात देखणा अभिनेता (?) आहे ’ हे म्हणणे ती अजून माझ्या गळी उतरवू शकली नाही हे माझे यश मानते. कधीकधी तिच्या वागण्यात बेफ़िकीरीची झाक येते. अगदी काळजी वाटण्याइतपत! इलेक्ट्रॉनिक्सच्या पेपरला मॅथ्सचा अभ्यास करुन जाणारी, आणि त्याबद्दल विनोद करणारी माझ्या बघण्यातली ही पहिलीच. तिला रागावले तर निमूटपणे ऎकून घेते पण तशी पुन्हा वागणार नाही याची खात्री देता येत नाही.

शिल्पाला विचित्र म्हणणार्‍यांना ती नक्की कशी आहे हे समजावण्याच्या भानगडीत कधी मी पडले नाही, किंवा तिलाही याची फारशी पर्वा नव्हती. ज्या मैत्रीत आपण कसे आहोत, कोण आहोत ते दुसर्‍याला समजावून सांगावे लागते, ती खरी मैत्रीच नव्हे.
आधीच्या एका पोस्टमध्ये नमूद केल्याप्रमाणे, अभावितपणे मिळणार्‍या गोष्टींचा विशेष आनंद असतो. त्याला आणखी जोडून सांगायचे तर, अनपेक्षित, वेगळ्या आणि सुंदर गोष्टींमध्ये शिल्पाच्या मैत्रीचा नंबर खूप वरचा आहे.

पुस्तकातल्या जागा

कुठल्याशा दिवाळी अंकात आजोळच्या कानडी वाड्याचे वर्णन आले होते. लेखक श्री. जोशी, प्रथम नाव जाम आठवत नाहिये पण तपशिल लख्ख आठवतोय. पाय धुवायच्या छोट्याशा चौकोनापासून आजोबांची बैठक तिथला लाकडी झोपाळा, कोठार, आज्जीची खोली, देवघर, स्वयंपाकघर, परसदारी फ़ुललेली शेवंती केळी, विहीर अगदी ऎसपैस चौसोपी वाडा होता तो!


खूप वाटलं तिथे एकदतरी जाऊन याव. बरेचदा असं होतं. पुस्तकात वाचलेल्या अशा अगणित जागा असतात जिथ आपल्याला उपस्थित रहावस वाटतं. हॅरी पॉटरला नाही का ’ चेंबर ऑफ़ सिक्रेट ’ मधे डायरीत जाऊन जुनं हॉगवर्ड पहायला मिळाल? तशी संधी आपल्यालाही मिळाली तर? प्रथम कुठे जायचय बरं मला? हो, ज्योच्या खोलीत! तीच ती माळावरची छोटीशी खोली. ज्योने आपली पहिली गोष्ट इथेच लिहली, तर्‍हेतर्‍हेची नाटके बसवली, पिकविक क्लबची सदस्यता लॉरीच्या गळ्यात मारली. बाकीच्या तिघी बहिणींना चकवून लॉरी जेव्हा कपाटात लपून बसला होता आणि धुळीने खोकत माकत बाहेर आला तेव्हा त्या दोघांना पोटभरुन हसताना पहायचय!

२२१ बेकर स्ट्रीटला भेट देता आली तर होम्सचे घर बघेनच, पण त्याच्या खोलीतला तो खास ड्रॉवर पण उघडून बघेन. त्यात त्याच्या आवडत्या वस्तू ठेवल्या आहेत म्हणे! बदकाच्या पोटात मिळालेला निळा महागडा खडा, लहान मोठी भिंग, त्याच जुनं सोन्याच्या चेनचं घड्याळ, सिगार, पत्यांची डायरी आणि हो, आयरीन ऍडलरचा फोटोसुध्दा... फारयप्लेसजवळ उभं राहून विचार करण्याची त्याला भारी खोड. त्याशेजारी पुस्तकांनी भरलेल कपाट आणि थेट रस्त्यावर नजर ठेवणारी खिडकी. वस्तूंची थोडी भाऊगर्दी झाल्यासारख्या त्या खोलीत दोघा मित्रांनी बनवलेल्या गुप्त योजनेत मलाही सामिल होता आले तर काय मजा येईल!


कार्व्हरची डायमंड ग्रोव्हमधली बाग आणि अलाबामा मधली चित्रविचित्र गोष्टींनी भरलेली छोटी प्रयोगशाळा लssयं भारी असेल नाई? ’लाईफ़ ऍन्ड डेथ इन शांघाय’ मधील निएन चेंगच शांघायमधल मोठ्ठ घर, माओवाद्यांनी नासधूस कारायच्या कितीतरी आगोदरचं! एकदातरी जाता यावं तिथे.


पुलंच्या चाळीत जायची तर कित्ती कित्ती इच्छा आहे म्हणून सांगू? तशी बेळगावातल्या रावसाहेबांच्या बंगलीत संध्याकाळी जो अड्डा जमायचा तिथे दोन घटका जरी जाता आले तर अजि म्या ब्रह्म पाहिले असे होऊन जाईल.. काय भन्नाट जागा असेल ती! ते पान आठवले तरी बेळगावातली गार झुळूक अंगावरुन जाते.


शांताबाईंनी वर्णन केलेली माजघरातली खोली.. भरदुपारी गच्च करडा अंधार असणारी, गौरीच्या सणात पुरुषांच्या पंगतीमागून आरामात पुरणपोळी जेवून उठलेली बायकांची पंगत. डोळ्यांवर झोपेची गुंगी असूनही ’त्या’ बाईबद्दल हलक्या आवाजात बोलत माजघर जाग ठेवणार्‍या बायका. धान्याच्या पोत्यांमधे झोप घेणार्‍या बायका आणि आईला खेटून बसलेली छोटी शांता किती मजेशीर दिसत असेल नाई? मीही तिथे एक डुलकी मारुन यावी म्हणते!


’साद देती’ मध्ये वर्णन केलेली ती अद्भुत गुहा, बर्फाळ डोंगरातली उबदार स्वच्छ जागा.. वाघार्जिन, गरम दूध, वृध्द योगी काय सुंदर लिहल आहे याबद्दल! आपली काय पात्रता नाहिये बॉ तिथे जायची पण दोन क्षण जरी त्या गुहेत डोकावायला मिळेल का? अरविंद, योगानंद यांच्या साध्या शांत घरांच्या वर्णनात खासचं साम्य आढळतय. त्यांच्या अस्तित्वाचा वास्तूवर नक्कीच परिणाम होत असणार..


काळ आणखी मागे नेता आला तर थेट चाणक्यांची खोली पहायची इच्छा आहे. जिथे राजकीय कामासाठी राजाच तेल समईत जळत आणि खाजगी कामासाठी स्वखर्चाच! सुटलेल्या शेंडीची गाठ नक्की कुठे बांधली गेली माहित नाही पण इथे कोण्या एका रात्री आपल्या मोकळ्या केसांवरुन त्यांचा खिन्न हात नक्कीच फ़िरला असेल. विषकन्येला पाठवण्याचे खलबत इथेच ठरले असेल, राजमुद्रेचे खोटे खलिते तयार केले गेले असतील. किती गुप्त आणि सुरक्षित असेल ते आर्य दालन.


आता तर खरच लोभ सुटला आहे. इथे तिथे म्हणता म्हणता प्राचिन काळात जाण्याचे धैर्य आले की! तसे झाले तर, द्वारकाधीश कृष्णाच्या राजदरबारात उपस्थित राहता येईल का? वैभवात न्हायलेली ती कृष्णविभोर वास्तू काय देखणी असेल! पांडवांच्या मयसभेचे इतके कौतुक नाही जितके द्वारकेच्या कृष्णदालनाचे आहे. तिथे दान धर्म, यज्ञ याग घडले असतील, कोण्या कौरवाला समजूतीच्या चार गोष्टी सांगितल्या गेल्या असतील, द्रौपदीला सबूरीचा सल्ला दिला गेला असेल, कुणी सांगाव, तिथे अष्टनायिकांचा दुस्वासही झिरपला असेल!


गंमत म्हणजे व्यासांचे मूळ महाभारत अजून मी वाचलेलेच नाही पण महाभारतावरील टिका, त्याचा उत्तरार्ध, आणि त्यासंबंधीत बरीच काल्पनिक, वास्तव पुस्तके वाचली गेली. देसाई, दुर्गा भागवत, इरावती कर्वे, वैद्य, पानसे यांनी महाभारतातील व्यक्तीच नव्हे तर शहरं वास्तूही बारीकसारीक तपशिलांसकट जिवंत केल्या आहेत.


काही वास्तव काही काल्पनिक अशा ह्या सगळ्या जागा आपण मनाने फ़िरुन आलो आहोत. खरचं काय भन्नाट आहेत हे लेखक! जादूने वा तत्सम प्रकाराने या ठिकाणी जायला मिळो न मिळो पण या लोकांच्या लेखणीच्या जादूने या जागा आणि जगाची सफ़र झाली आहे हे नक्की..!






काही वर्णनात्मक भाग व संदर्भासाठी साभार :-
चौघीजणी- शांता शेळके (Little Women- Louica Alcott), The Adventures of Sherlock Homes - Arthur Canon Dyan, एक होता कार्व्हर- वीणा गवाणकर, पु.ल. देशपांडे- (सांगणे न लागे तरी पण) बटाट्याची चाळ व व्यक्ती आणि वल्ली, साद देती हिमशिखरे- श्री प्रधान, योगी कथामृत- परमहंस योगानंद, महाभारतातील व्यक्तीरेखा- श्री पानसे.

राजे

शेजारची रिद्धी गणपतीसाठी म्हणून कोल्हापूरला आली आहे. ती कराडला राहते आणि के.जी मधे आहे. बोबडं बोलत, आपल्या शैक्षणिक प्रगतीचा आढावा घेतल्यावर ती नेहमीच्या गप्पांकडे वळली.

" आमत्या शालेत शिवाजीराजे भोसलेंचा पिक्चर दाखवला " हातातल्या पेढ्याकडे निरखून पहात ती म्हणाली.

" म्हणजे मी शिवाजीराजे भोसले बोलतोय तो पिक्चरं ? " मला खरचं आश्चर्य वाटले.

" हं..तोच..ते घोड्यावरुन येतात तोच्च..आनि एक पेढा दे.."

" मगं आवडला का? आणि शिवाजीराजे कोण होते गं ? "

" हिरो.. "

" मग, टिचरने या हिरो बद्दल आणखी काहीच सांगितले नाही?? "

" नाई.. पेढा संपला. चॉक्केट आहे? "

तिला आणखीही खोदून प्रश्न विचारले पण ते फ़िल्म हिरो आहेत या पलिकडे तिला काही माहीत नाहीतसे दिसले. बाहेरुन किंवा घरी तिला राजेंविषयी काही माहिती मिळाली नाही ही गोष्ट अलहिदा ! पण शाळेतही शिक्षकांनी या विषयी काहीच माहिती देऊ नये? मुळात चार पाच वर्षाच्या मुलांना मराठी भाषिकांची दुखरी नस वगैरेवर बेतलेला चित्रपट दाखवणेच मला पटत नाही. त्याविषयी अधिक माहिती देण्याचे कष्टही शाळेने घेतलेले दिसले नाहीत. याचा अर्थ मुलांना फक्त कार्टून फ़िल्म दाखवावी किंवा त्यांना यातले काही कळत नाही असे नव्हे.. पण या संवेदनशील मनांपुढे विषय मांडताना निदान त्याची पूर्वमाहिती मुलांना द्यायला हरकत नाही. याऎवजी शिवाजीराजेंची डॉक्युमेंटरी, त्यांचा लढा यांविषयी कितीतरी सोर्स उपलब्ध आहेत आणि यांविषयी मुलांना माहित व्हायला हवं..
आज्जीच्या मऊ गोष्टींमधून मला शिवबा प्रथम भेटले. नंतर दादाने केरसुणीची तलवार करुन तक्क्या गाद्यांना झोडपून, राजे शत्रूंना कसे मारत असत, याचे प्रात्यक्षिक दाखवले. पुरंदरेंनी तर पुस्तकरुपाने खजिनाच उघड केला.
मुलांनी राजेंना प्रथम गड जिंकताना, दर्‍याखोर्‍या तुडवताना, राज्याभिषेक करुन घेतानाच पहावे अशी आपली माझी उगीचच इच्छा आहे..!

शुगरकोटेड

वेळ सकाळची. दाभोळकर कॉर्नरचा सिग्नल. हिरव्या दिव्याची वाट पहात थांबलेले बरेच दुचाकीस्वार, धूर सोडणाऱ्य़ा रिक्षा आणि तुरळक फ़ोर व्हिलर यांनी रस्ता गच्च भरलेला. माझ्या पुढे एक रिक्षा जिच्या मागे 'टेक्सास चिंगळी ’ असे ठळक अक्षरात लिहले होते आणि शेजारी, मागे बाईक्स. त्यातल्याच एका बाईकवरुन आवाज आला.

" जाऊ दे रे रोहन्या, आत्ता काम नाय झालं तर लगेच परत काय जातोस? आयुष्यात अस लगेच हरायच नसतयं भावा. टॉलस्टॉय म्हनतो तस वेळ आनि पेशन्स यांच्याशिवाय काम पूर्न होनार नाय. माजं नाय तर त्याच तरी ऎक! "

मी मघाशी बघण्यात चूक केली की काय अशी शंका वाटून शेजारच्या बाईकवर बसलेल्या जोडगोळीकडे पुन्हा नजर टाकली. लाल भडक पट्यापट्याचा टी शर्ट, त्यावर पिवळ्या फ़ुलांची नक्षी, मागे चंदेरी रंगात मॅग्नस की असच काहीस लिहलेलं. विटलेली जिन्स, कंगव्याशी फ़ारसं सख्य नसल्याच दाखवणारे केस, चेहऱ्य़ावर बेफ़िकीरीचा भाव आणि या ड्रायव्हारला साजेसा त्याच्यामागे एवढस तोंड करुन बसलेला रोहन्या!
या छोटेखानी मुलाकडून टॉलस्टॉय वगैरे शब्दांची अपेक्षाच नव्हती. आयुष्यावर टिपणी तर नाहीच नाही. त्यांच्या पुढच्या संवादाची मला भयंकर उत्सुकता होती पण सिग्नल सुटला आणि उजवीकडे उभी असलेली तमाम वाहने इंडिकेटर न दाखवता डावीकडे वळाली. नंबरप्लेटवर भगव्या रंगात ’ सिंहगर्जना ’ असे लिहलेली ही बाईकही भरधाव वेगाने स्टॅंडच्या दिशेने गेली.
पुढे दिवसभर हाच प्रश्न घुमत राहिला की आपण किती वरवरचा विचार करतो. काहीच्या काही ठोकताळयावरुन अंदाज बांधतो. सुंदर दिसण्याचा वगैरे हा मुद्दा नाहीच आहे. पूर्वग्रह किंवा काही वेगळ्याच कल्पना म्हणजे खूप हुशार विद्यार्थ्याने चश्मिस असलेच पाहिजे वगैरे मनात पक्क्या बसलेल्या कल्पनांविषयी आहे. फ़र्स्ट इंप्रेशनसाठी नेटके रहाणे चांगलेच पण तेवढ्यावरुन दोन चार मिनटात कुणाबद्दल पक्के मत बनवणेही बरोबर नाही. तसेही काय आपण फ़क्त ब्रॅंडेड वस्तूच वापरतो हे वारंवार सांगणारे आणि आत्मस्तुतीत दंग असणारे नमुने आजुबाजुला असतातच की! मग माणसे ओळखयची कशी ? श्रीयुत गोडबोले आतून श्रीयुत कडू असतीलही. मग बाह्यदर्शन आणि स्वभाव यांच्यात कायम तफ़ावत असते का? नाही तसेही नाही. व्यवस्थित छान असणाऱ्य़ा आणि स्वभावानेही गोड असणाऱ्य़ा माझ्या कितीतरी मैत्रिणी आहेत. म्हणजे उंट झाडपाला खातो म्हणून भाज्या खाणारे सगळेच उंट नव्हेत.

एक कुतुहल म्हणून बॉडी लॅंग्वेज आणि ’चेहऱ्य़ाच्या ठेवणीवरुन स्वभाव ओळख’ असली काही पुस्तक वाचून काढली होती. त्यात लिहले होते, भुऱ्य़ा डोळ्यांची आणि घारोळी माणसे जरा ड्यांबिसच असतात. घरी भुऱ्य़ा डोळ्यांचा सुकाळ असल्याने ही कल्पना मला अर्थातच पटली नाही. पुढे लिहले होते काळेभोर डोळ्यांचा धनी प्रामाणिक आणि विश्वासार्ह असतो. आपली कामेही खुश्याल दुसऱ्य़ावर ढकलुन ऎन आणिबाणीच्या वेळी बॉसच्या तोंडी तिसऱ्य़ाच व्यक्तीला देणाऱ्य़ा काळ्या डोळ्याच्या (आणि रंगाच्या) सहकाऱ्य़ाने ही संकल्पना फ़ोल ठरवली. एकुणच काय, चकाकणारं सगळच सोनं नसत आणि ओबडधोबड खडकातही स्वच्छ झऱ्य़ाचं वास्तव्य असत म्हणतात ते खोटं नाही. कोणी कसं रहाव आणि कस असाव याला काही कोष्टक नाहीये. भल्या बुऱ्य़ाचा अनुभव प्रत्येकजण यथा शक्ती देतच असतो, त्यामुळे पूर्वग्रह न बाळगणेच चांगले.

ता.क. : १) एक गंमत म्हणून नमूद करावेसे वाटते की ’टेक्सास चिंगळी’ च्या उपशाखा टेक्सास बंटी, टेक्सास इंगळी सुध्दा बघायला मिळतात.
२) पोस्टचे शीर्षकच सुचत नव्ह्ते त्यामुळे ते आणि मूळ विषय भरकटला असल्यास चू.भु.द्या.घ्या.
　
　

सहवेदना

" तुमच्या घरी कोण कोण असत लीलाबाई? "
" म्यॅडम, मला येक ४० किलोची मुलगी आनि ७० किलोचा मुलगा हाये "
ऑफिसमधल्या मावशीबाईने अशी भाज्यांच्या घाऊक दरात आपल्या मुलांची ओळख करुन दिली, तेव्हा मला फार गंमत वाटली होती.
" माज्या मुलीच नाव गंगा. किती पवित्र नाव..हाय की नाय? पर पोरगी म्हनते, तुला दुसर मॉडर्न नाव मिळाल न्हाय का? हे काय बोलन झालं? " लीलाबाईची कौतुकमिश्रित तक्रार!
तसे तिचे तिखट कान आणि बारीक लक्ष ऑफिसमधल्या सगळ्या घडामोडी टिपकागदाप्रमाणे टिपतात. मागच्या सहाएक महिन्यात तिच्या रजा वाढल्या,चेहऱ्य़ावरच्या सुरकुत्याही वाढल्या. ऑफिसमधल्या राजकारणात स्वारस्य वाटेनासे झाले. तरी त्यातून मागच्याच आठवड्यात ’ तो अकाउंटंट का कोन आहे ना, रिघेबाई जायच्याच येळेला कसा भायेर पडतो ’ अशी टिप्पणी करायला ती विसरली नाही. तिच्या मुलीला बरं नसत अस म्हणत होती. सारखी चक्कर येते, निदान होत नाही, काय करायचे समजत नाही, नवरा असता तर आधार वाटला असता वगैरे..
या सोमवारी तिची ४० किलोची मुलगी तिच्याबरोबर आली. सोबत रिपोर्टस्, कुणी कुणी दिलेले पत्ते, फोन नंबरचे चिटोरे, डोक्यात घुमणारे सल्ले...घडिभर बसून मुलीची ओळख वगैरे झाली.
" आता अस बगा म्यॅडम, हात पाय मोडला असता म्हंजे नीट तर करुन घेतला असता. पर हिला येकटी सोडायची सोय नाय, फ़ीट असेल अस वाटतय. सिटी स्कॅन झाल, रक्त तपासल पन अजून निदान न्हाय! डोंगरायेवडा खर्च..."
तिची मुलगी खोलीच निरीक्षण करत बसलेली. आणि अगदी अनपेक्षितपणे लीलाबाई हसली.. मी आणि वर्षाने पट्कन एकमेकींकडे बघितलं." पर बाकी लोकांनी काय काय प्रकार सांगितलेत, त्यापरिस बरं! आमच्या शेजारच्या माणसाने सांगितल की त्याचा पाव्हणा आंघोळ झाली की, दर तासाला चक्कर येऊन पडतो. काय पन बाई..." आता तिच्याबरोबर तिची मुलगीही हसू लागली.
हसणे इतके भयाण असू शकते?
अडचणी, मनस्ताप यांनी वैतागणारी माणसे पाहीलीत. पण् अनिश्चिततेच्या टप्प्यावर शंकांनी भरुन गेलेल्या मनात काय काय विचार आले असतील आणि ती हसली असेल?
हे हिमनगाचे टोक तर नसेल? की ’मी सहवेदना अनुभवली’ अशी बढाई मारणाऱ्य़ा माझ्याच यःकिंचीत मनाला हसली?
चट्कन तिच्याकडे नजर गेली.
अंगभर दाटून राहीलेली काळजी आणि डोळ्यात नसलेली अदृश्य गंगा आता स्पष्ट दिसत होती..