मौनाची भली अक्षरे

सुंदर हस्ताक्षराचा हेवा हा प्रकार हेवा-असूया या गटात मोडत असेल असे वाटतच नाही. यात कौतुकच जास्त डोकावते. प्रत्येक हस्ताक्षराला स्वतःचा पोत, लकब असते. कुणाचे गोल आणि गोड दोन्ही, बंगाली रोशोगुल्ल्यासारखे, कुणाचे काटेरी तिळगुळाच्या काट्याची आठवण करुन देणारे, कुणाचे नुसतेच फर्राटे (फराटे शब्दामधेच फराटा नाही म्हणून फर्राटे!), कुणाचे तक्क्याला टेकून बसणार्‍या शेठासारखे वरच्या रेषेला टेकून ऎसपैस पसरणारे, कुणाचे गिचमिड शब्दालाही मागे टाकेल असे गिच्चमिडं.. ब्लॉगविश्वात सुंदर अक्षर कुठे आहे? विचारले असता, सोमेशच्या ब्लॉगकडे बोट आपलं, कर्सर दाखवले जाईल यात शंका नाही. बर्‍याच वर्षांपूर्वी अतिशय सुंदर अक्षर असणार्‍या माझ्या मामाने एक पिवळे पोस्टकार्ड पाठवले होते. पत्र छापिल असेल तर जादा किंमत आकारली जाते. त्याप्रमाणे पोस्टमनने ’येक्श्ट्रा’ बिल मागितले. त्याला कितीही समजावले की, हे हातानेच लिहिलेले आहे तरी त्याला पटेचना! शेवटी येक्श्ट्रा देऊनच त्याची बोळवण करावी लागली. कोल्हापूर येथील राधानगरी तालुक्यात कावणेकर नावाचे अक्षरयात्री आहेत. त्यांचे दरवर्षी अक्षरांचे प्रदर्शन भरते. त्यांनी सुंदर अक्षरात ओव्या, ज्ञानेश्वरी, दोहे लिहून काढले आहेत. छंद म्हणून बर्‍याच जणांना पत्र देखिल पाठवत असतात. हा त्यांच्या अक्षरांचा नमुना.

पत्र हे इमेलपेक्षा जवळचे वाटावे यात नवल नाही. निळ्या, काळ्या अक्षरात त्या त्या व्यक्तीला पाहिले जाते. अक्षरातून माणसे भेटतात हे खोटे नाही. कधी खोडलेला शब्द तर कधी खोडलेली आख्खी ओळच मनाला चाळा लावून जाते. लिहण्याच्या सुध्दा व्यक्ती तितक्या पध्दती! कुणाचे मन हे बोटांपेक्षा जास्त धावत असल्याने एका वाक्याला पुढच्या वाक्याची शेपूट, तर कुठे काय लिहावे न कळल्यामुळे रेंगाळलेली बोटे आणि वाढत जाणारे शाईचे डाग! कुणाला प्रत्येक दोन ओळींनंतर काहीतरी बहुमोल आठवल्याने दोन शब्दांच्या मधे /\ बाण करुन टोप्या चढवायची सवय, तर कुणाला एकाच शब्दाच्या अक्षरांची - ने ताटातूट करण्याची खोडी! (अशा वेळी चितळे मास्तरांचे एका ओळीत सात शब्द आठवतात)

तर सांगायचा मुद्दा होता की, सर्वसाधारण अक्षरासंबंधी येणारी विशेषणे वळणदार, टपोरे, रेखिव, सुंदर, मोती ही आहेत पण ’मौनाचे अक्षर’ हे विशेषण पुढील प्रसंगावरुन समजले.
तापी नदीकाठी मठात एक महान योगी रहात होते. त्यांनी ज्ञानेश्वरांविषयी पुष्कळ काही ऎकले व त्यांना एकदातरी भेटावेसे वाटू लागले. त्याविषयी ज्ञानेश्वरांना पत्र पाठवण्याची इच्छा तर होती, परंतु एक अडचण आली. मायना लिहिताना, ज्ञानेश्वर वयाने लहान म्हणून त्यांना ’आशिर्वाद’ लिहावा की अनुभवाने थोर म्हणून ’तीर्थरुप’ लिहावे असा त्यांना प्रश्न पडला. शेवटी काहीच न लिहिता एक कोरे पत्र त्यांनी ज्ञानेश्वरांना पाठविले. यावर उत्तर म्हणून ज्ञानेश्वरांनी ६५ ओव्या रचून त्यांना पाठवल्या. हिच ’चांगदेव पासष्टी’! चांगदेवांचा व ज्ञानेश्वरांचा हा पत्रसंवाद म्हणजे ’मौनाची भली अक्षरे’ आहेत. तळहाताने तळहातास मिठी द्यावी, किंवा गोडीने गोडी चाखावी त्याप्रमाणे तुझा-माझा संवाद आहे, तेव्हा आपण परस्परांना मुकेपणानेच भेटणार असे ज्ञानेश्वर चांगदेवांना म्हणतात. एवढ्या सुंदर पत्रव्यवहाराची गोडी वर्षानुवर्षे मराठी भाषा चाखत आहे. या ह्रदयीचे त्या ह्र्दयी कळविणारी चांगदेवांच्या पत्रातली अदृश्य अक्षरे ज्ञानेश्वरांनी नक्कीच वाचली असतील. काय लिहले असेल बरं त्या पत्रात?