Thursday, May 20, 2010

मराठीचा शिवाजी

इ.स.१८१८ ते १८७४ या अर्ध्या शतकाहूनही अधिक काळ अभ्यासकांनी मराठीचा कठीण काळ म्हटले आहे. अ.ना. देशपांडे यांच्या संदर्भग्रंथात याबद्दल म्हटले आहे, "पेशवाईच्या अखेरच्या दिवसात सुदृढ आणि आरोग्यसंपन्न असलेली मराठी पेशवाई अस्तानंतर एकाएकी अनेक वर्षांच्या आजारातून उठलेल्या रुग्ण स्त्री सारखी दिसू लागली." सद्यस्थिती पाहता, परकीय आक्रमण (मग ते सत्तेचे असो किंवा भाषेचे असो) मूळ संस्कृतीला महागात पडू शकते. तसे ते तेव्हाही पडले असावे. इंग्रजी राजवटीत परकीय अंमलाखाली स्वतःच स्वतःला अनोळखी झालेली मराठी आपल्या लेकरांची घुसमटही पहात असावी.

१८७४ मध्ये ’विष्णुशास्त्री चिपळूणकर’ यांनी निबंधमाला सुरु केली.तेव्हा जणू तिला जहाल पण परिणामकारक औषधच मिळाले. स्वभाषेचा अभ्यास, अभिमान, पारतंत्र्याबद्दल चीड यांनी भरलेले एक एक निबंध लोकांसमोर येवू लागले. सात वर्षात तिचे ८१ अंक निघाले. या अंकात वेगवेगळे विषय हाताळले गेले. भाषाविषयक, वाङ्‌मयविषयक, सामाजिक, राजकीय इ. याबद्दल त्यांनी कुणाच्या लेखाची उसनवारी केली नाही, आर्थिक मदत मागितली नाही किंवा सरकारी गैरमर्जीची पर्वा केली नाही. निबंधमालेचा पहिला लेख ’ मराठी भाषेची स्थिती’ हा होता. मालेचे प्रमुख कार्य जागृती हे असले तरी ते हळूहळू करणे भाग होते. एकदम पारतंत्र्यावर (भाषिक आणि राजकीय दोन्ही) जहाल टिका करणे योग्य नव्हते. म्हणून कदाचित प्रथम त्यांनी लेखनशुध्दी, वक्तृत्व, संस्कृत कवी, मोरोपंतांची कविता, इ. विषय हाताळले. मराठीचा व्यापक परिचय करुन दिला व नंतर तीव्र शब्दांत द्वेष्ट्यांवर टिकेची झोड उठवली. नंतर अर्थातच या मंडळींनी रागाने आगपाखड केली. परंतु, तोपर्यंत निबंधमालेची लोकप्रियता एवढी वाढली होती की हा अंक बंद करणे किंवा चिपळूणकरांच्या लिखाणावरच बंदी घालणे यापैकी काहीच सुधारकांना शक्य झाले नाही. मराठी भाषेपासून सुरु झालेला प्रवास ’आमच्या देशाची स्थिती’ पर्यंत आला आणि मालेचे कार्य सफल झाल्याचे जाणवून त्यांनी निबंधमाला बंद केली. महाराष्ट्रात रुजू पाहणारी न्यूनगंडाची भावना तिथेच उपटून काढण्याचे महत्वाचे काम निबंधमालेने केले.

भांडारकर(दक्षिणपथाचा इतिहास), कुंटे(आर्यसंस्कृतीची स्थित्यंतरे), रानडे(मरठ्यांच्या सत्तेचा अभ्युदय), तेलंग(शंकराचार्य) यांनी त्यांची पुस्तके मराठीत न लिहता फक्त इंग्लिशमध्ये लिहली. त्यांना चिपळूणकरांनी फटकारले. दोन्ही भाषेत ग्रंथनिर्मिती झाली असती तर मराठी वाङमयात केवढी मोलाची भर पडली असती! याचा अर्थ चिपळूणकर इंग्लिश भाषेचे द्वेष्टॆ होते असा मुळीच नसावा.
" इंग्रजीचा आम्ही द्वेश करीत नाही हे तर काय, पण आपल्या मराठीच्या उत्कर्षास ती मोठेच साधन होईल अशी आमची खात्री आहे. एकीकडून संस्कृत व एकीकडून इंग्रेजी अशा दोहोंचा आधार तीस बळकट सापडला पाहिजे विशेषतः या भाषेत जे अगाध ज्ञान भरले आहे त्याचा पाट फोडून जर आपल्या भाषेकडे वळविता येईल तर केवढी मजा होईल!" (सं-निबंधमाला)

तसेच, ब्रिटिश राज्यकर्त्यांनी काही सामाजिक सुधारणा केल्या असल्या तरी, सांस्कृतिक बाबतीत खोडसाळ ख्रिस्ती प्रचारकांनी ढवळाढवळ करण्याचे काहीच कारण नाही हे त्यांनी ठासून सांगितले.
" आमच्या देशास काही एक झाले नाही. त्याची नाडी अद्याप साफ चालत असून शरीरप्रकृतीस म्हणण्यासारखा काही एक विकार नाही. "

विष्णुशास्त्री चिपळूणकर हे आधुनिक मराठी वाङमयाचे जनक संबोधले जातात. १८७४ हा स्थित्यंतराचा काळ आहे. म्हणजे मालापूर्व काळात (१८१८ ते १८७४) ग्रंथनिर्मिती झालीच नाही असे मुळीच नाही. १९६४ पर्यंत ६६१ च्या आसपास मराठी पुस्तके प्रसिध्द झाली. यात इंग्रजी साहित्यातले काही विचार मराठीत आले. लघुकथेसारखे काही नविन प्रकारही भाषेला समृध्द करुन गेले. पण हे करताना आपण हीन आहोत, इंग्रजीमधले साहित्य भाषांतरीत करुन आपण मराठीला वर काढत आहोत हा सूरच चुकीचा होता. जांभेकर, परमहंस मंडळी, प्रार्थनासमाज, ज्योतीराव फुले, विष्णुवुवा ब्रह्मचारी (गोखले), लोकहितवादी ही मालापूर्व काळातली काही आदराची नावे! ही नावे टाळून पुढे जाताच येणार नाही. पण चिपळूणकरांच्या निबंधमालेच्या रुपाने परखड स्वत्वांचे तेज उमटले आणी नविन स्वाभिमानी युगाचा प्रारंभ झाला.

२० मे १८५० रोजी विष्णुशास्त्री चिपळूणकर यांचा जन्म झाला. त्यांना लिखाणाचे बाळकडूच मिळाले होते. ’शालापत्रक’ नावाचे मासिक त्यंचे वडील चालवत असत. त्यातील रासेलसच्या अठरा, वीस भागांनंतरचे भाषांतर करण्याचे काम चिपळूणकरांनी कॉलेजमध्ये असताना पूर्ण केले. निबंधमाला १८७४ मधे सुरु झाली आणि १८७५ मध्ये हे मासिक (सरकारतर्फे) बंद करण्यात आले! निबंधमालेच्या जन्माच्या वेळी चिपळूणकरांचे वय २४ वर्षे होते. ते पूना सरकारी हायस्कूलमधे शिक्षकाची नोकरी करीत होते. निबंधांच्या परखड आणि विरोधी मतांचे प्रतिबिंब नोकरीवर पडणे सहाजिक होते. वर्षाच्या आतच त्यांची बदली रत्नागिरीस झाली. नियमाप्रमाणे ते पुण्याहून रत्नागिरीस गेले पण, एक वर्षांनंतर त्यांच्या वडीलांच्या मृत्यूनंतर ते पुण्यास आले ते परत गेलेच नाहीत.सरकारी नोकरीचा राजिनामा देवून त्यांनी पुण्याला ’किताबखाना’ नावाचे पुस्तकाचे दुकान सुरु केले. १८८० मध्ये टिळक, चिपळूणकर, नामजोशी, आगरकर, आपटे यांनी ’न्यू इंग्लिश स्कूल’ ची स्थापना केली. त्याच्याच पुढच्या वर्षी टिळक, आगरकर यांच्या सहाय्याने चिपळूणकरांनी ’केसरी’, ’मराठा’ ही वर्तमानपत्रेही सुरु केली. त्याशिवाय काव्येतिहास, चित्रशाळा हे अंकही सुरु केले. केवळ ३२ वर्षांच्या आयुष्यात त्यांनी लेखणीद्वारे सरकारी अधिकारी व मिशनरी यांना न जुमानता अखंड मराठी भाषेची सेवा केली. केवळ मराठीचीच म्हणणे चुकीचे ठरेल. संपूर्ण भारत स्वतंत्रपणे, स्वाभिमानाने झळकत रहावा हिच त्यांची इच्छा होती. त्याची सुरवात त्यांनी महाराष्ट्रापासून केली इतकेच!

आज २० मे, चिपळूणकरांची जयंती! यानिमित्य मराठीचे शिवाजी ’विष्णुशास्त्री चिपळूणकर’ यांना मानाचा मुजरा..!

------------------------------------------------------------------------------
संदर्भ- आधुनिक मराठी वाङ्‌मयाचा इतिहास- अ.ना. देशपांडे

Tuesday, May 4, 2010

गारपीट

परवा झालेली गारपीट पाहिल्यामुळे गारा लागून माणसे जबर जखमी होवू शकतात हे पटले. ’आमच्या घराजवळ लिंबाएवढी गार पडली’ पासून ’चांगल्या पेरुएवढ्या गारा ह्या अश्श्या समोर पडल्या होss’ हे बिनधास्त सांगण्यापर्यंत कोल्हापूरकरांनी धाडस केले आहे.















पावसाळा आता महिन्यावर आला! पाऊस आणि कविता हे कधी वेगळे न होणारे, कधी न बिघडणारे समीकरण आहे. ही अशाच काही आठवणीतल्या कवितांची उजळणी !

शांताबाई आणि पावसाची कविता काय ग्रेट कॉम्बिनेशन आहे नां? ही त्यांची बरीच जुनी कविता आहे.

पावसाच्या धारा, येती झरझरा
झाकळले नभ, वाहे सोसाट्याचा वारा

रस्त्याने ओहोळ, जाती खळखळ
जागोजागीं खाचांमध्ये, तुडुंबले जळ

झळके सतेज, ढगांवर वीज
नर्तकीच आली, गमे लेवुनिया साज

झोंबे अंगा वारे, काया थरथरे
घरट्यांत घुसूनिया, बसली पाखरें

हर्षलासे फार, नाचे वनीं मोर
पानांतून हळूं पाहे, डोकावून खार

झाडांचिया तळी, डोईवरी मारा
रानातील गुरे, शोधिती निवारा

नदीलाही पूर, लोटला अपार
फोफावत धावे, जणू नागीणच थोर

झाडांची पालवी, चित्ताला मोहवी
पानोपानी खुलतसें, रंगदार छबी

थांबला ओझर, उजळे आकाश
सूर्य येई ढगांतून, उधळी प्रकाश

किरण कोंवळे, भूमीवरी आले
सोनेरी त्या तेजामध्यें, पक्षीजात खुले

धरणी हासली, सुस्नात जाहली
वरुणाच्या वर्षावाने, मनी संतोषली..!

- शांता शेळके

*******************************
गुलजार पावसाबद्दल काय म्हणतात याची उत्सुकता होतीच, पण त्यांना पावसापेक्षा चंद्र जास्त प्रिय आहे. तरी, या पावसाच्या त्यांच्या काही ओळी.

बारिश आती है तो पानी को भी लग जाते हैं पांव ,
दरो दीवार से टकरा कर गुजरता है गली से,
और उछलता है छपाकों में ,
किसी मॅच में जीते हुए लड़को की तरह...

जीत कर आते हैं जब मॅच गली के लड़के
जुते पहने हुए कॅनवस के ,
उछलते हुए गेंदों की तरह ,
दरो दीवार से टकरा के गुजरते हैं,
वो पानी के छपाकों की तरह...|

-गुलजार
**********************************