Friday, August 6, 2010

मावशीबोलीतल्या कविता

दोन दुचाकी कशाबशा जाऊ शकणारा एक बोळ आहे. जरा आडवाटेला, पण तरी गावातच! टिपीकल वाडा.. लाकडी अरूंद जिना दोन खोल्या एक करुन मोठा केलेला हॉल. तिथे संध्याकाळची शिकवणी असायची.. नावाजलेले कडक सर होते. (जाम भिती वाटायची त्यांची!) शिकवणीला सुध्दा प्रवेश परीक्षा वगैरे घेऊन मग प्रवेश दिलेला. शिकवणी चालू असतानाच मधे एखाद्याला उभे करुन अवघड प्रश्न विचारण्याची कधी फिरवून क्लिष्ट सूत्रे विचारण्याची त्यांची सवय होती. तशी शिकवण्याची ही पध्दत नविन नाही. तरीही, विद्याधरने खो दिल्यावर या ठिकाणी उगिचच त्यांची आठवण झाली. :)

अमृता प्रीतमची एक आवडलेली, वेगळी वाटलेली कविता. फाळणीच्या जखमा इथे तिथे लख्ख दिसतात. दुभंगत्या काळात भारतच नव्हे तर कोणत्याही देशाच्या शहराचा चेहरामोहरा असाच असावा.

शहर

मिरा शहर इक लम्बी बहिस वरगा है
सड़कां-बेतुकीआं दलीलां दी तरह
ते गलीआं इस तरह-
जिउं इको गल्ल नूं कोई इधर घसीटदा कोई उधर

हर मकान इक मुठ वांगु वटीआ होईआ
कंधा कची चीआं वांगु
ते नालीआं, जिउं मूहां ’चो झग वगदी है

एह बहिस खौरे सूरज तों शुरु होई सी
जु उस नूं वेख के हो़र गरम हुंदी
ते हर बूहे दे मुंह ’चों-
फ़िर साइकलां ’ते सकूटरां दे पहिए
गाहलां दी तरह निकलदे
ते घंटीआं ते हार्न इक दूजे ’ते झपटदे

जिह़डा़ वी बाल इस शहर विच जमदा
पुछदा कि किहडी़ गल्ल तों एह बहिस हो रही?
फ़िर उसदा सवाल ही इक बहिस बणदा
बहिस विचों निकलदा बहिस विच रलदा

संखा घड़िआलां दे साह सुक्के
रात अउंदी, सिर खपांदी ते चली जांदी
पर नींदर दे विचवी इह बहिस न मुक्के
मिरा शहर इक लम्बी बहिस वरगा है...

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

माझं शहर एका लांबलचक भांडणासारखं
रस्ते-निरर्थक म्हणणं मांडल्यासारखे
आणि गल्ल्या तर अशा की,
जसं एकाच गोष्टीला कुणी इकडे खेचतयं, कुणी तिकडे

प्रत्येक घर एका मुठीप्रमाणे आकसलेलं
भिंती- किंचाळणार्‍या, कचकचणार्‍या
आणि नाले, जे तोंडातून फेस वाहून आणतात..

हे भांडण जणू सूर्यापासून सुरु झालं होतं
जे त्याला बघून आणखीच दाहक होत गेलं
आणि प्रत्येक दाराच्या मुखातून
मग सायकल आणि स्कूटरची चाकं
गल्लीच्या दिशेन बाहेर पडतात
आणि घंटा-हॉर्न एक दुसर्‍यावर कुरघोडी करु पाहतात

जे कुणी मूल या शहरी जन्म घेई
विचारत असे की कोणत्या गोष्टीवर हे भांडण होत आहे?
मग त्याचा प्रश्न सुध्दा एक भांडण होऊन जाई
भांडणातून येणारा भांडणातच विसर्जित होणारा

शंख घंटांचे श्वास कोरडे होतात
रात्र येते माथा आपटून निघून जाते
पण झोपेतसुध्दा भांडण संपत नाही
असंच माझं शहर एका लांबलचक भांडणासारखं..

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

एकाच अनुवादावर खरं म्हणजे थांबायला हवं, पण गुलजारची ’नज़्म’ मराठीत बसवायचा मोह आवरत नाही म्हणून.. कुछ और नज़्मे वाचायच राहिल होतं. वाचनालयात हे पुस्तक का कुणास ठाऊक बाल विभागात आढळलं. कोरं करकरीत पुस्तक.. हाताळलेलं जाऊन त्यान थोडं तरी जुनं-वृध्द व्हायला हरकत नव्हती. पुस्तक परत करण्याच्या शेवटच्या पानावर माझा एकच शिक्का आहे.

शेर लिहताना ’ उला’ आणि ’सानी’ असे दोन भाग पडतात. पहिल्या उलाच्या ओळी काहीतरी अर्थ सांगतात पण तो पूर्ण असत नाही. व्यक्ती किंवा भावसापेक्ष अर्थ बदलतो. पूर्णार्थासाठी सानीची गरज असते. पुस्तकाच्या प्रस्तावनेत म्हटल्याप्रमाणे ज्याला जसा भावेल तसा अर्थ घ्यावा. फक्त उला प्रकारातच ऎंशीच्या वर कविता आहेत. त्यातलीच एक-

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

बन्द शीशों के परे देख दरीचों के उधर

सब्ज पेड़ों पे घनी शाख़ों पे फूलों पे वहाँ

कैसे चुपचाप बरसता है मुसलसल पानी


कितनी आवाज़ें हैं, यह लोग हैं, बातें हैं मगर

ज़हन के पीछे किसी और ही सतह पे कहीं

जैसे चुपचाप बरसता है तसव्वुर तेरा

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

बंद काचेच्या पलीकडे पहा, खिडकीच्या त्या तिकडे

हिरव्या झाडांवर घनदाट फांद्यांवर फुलांवर तिथे

कसा गुपचुप संततधार पाऊस बरसत असतो


किती आवाज आहेत, हे लोक आहेत, गप्पागोष्टी आहेत पण

खोल मनात वेगळ्याच कुठल्यातरी पटलावर कुठेतरी

जसा गुपचुप तुझा आठव बरसत असतो.

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

शब्दशः अनुवाद कवितेच्या बाबतीत तरी अवघड प्रकार आहे. त्यामुळे अनुवादित शब्दांचे बरेच स्वातंत्र्य घेतले आहे. दोन्ही कवी आणि वाचणार्‍यांची जाहीर माफी मागून हा स्वैर प्रयत्न संपवत आहे

माझा खो अपर्णातन्वीताई यांना ....

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

(टिप: डोळ्यांवर गार पाण्याच्या किंवा ताकाच्या पट्ट्या ठेवल्याने दाह कमी होतो असे म्हणतात. तरी, मानसिक क्लेशासाठी या पोस्टला खो देणार्‍यालाच जबाबदार धरावे.)