Sunday, May 13, 2012

आईची आई

ती अगदी म्हणजे कमालीचीच मऊसूत होती. नऊवारी साड्याही अशाच नेसायची; सुती, मऊ.. मखमल=लोणी=जिजाबाई हे समीकरणच बनलं आहे. तिची सर्वात मोठी नात, जिला आज्जी निटसं म्हणता येत नसे, ती तिला जीजी म्हणत असे. पुढे पुढे त्याचे जिजाई, जिजाबाई असे स्थित्यंतर होत गेले. पुढच्या सगळ्या नातवंडांनीही जिजाबाईचाच धोशा लावला आणि तेच नाव तोंडी झाले. ’आईची आई’ हे आजोळी पळण्याचे सर्वात मोठ्ठे आकर्षण होते.

’मळ्यातलं घर’ आणि गावातला वाडा दोन्ही गोष्टी तिने सांभाळल्या होत्या. आम्हाला जास्त आवडायचे ते मळ्यातले घरच! म्हणजे शेतीच्या जवळ असलेले घर! ज्याच्या अंगणात क्रिकेटच्या बाऊंड्री, सिक्सरच्या खुणा ठरवायला खूप वाव होता. चिक्कूच्या झाडापर्यंत चार रन्स, त्यापुढे पेरुपर्यंत सहा आणि फाटकाच्याही पुढे गेला, तर तुझा तू बॉल आणायचा! असे नियम होते. मोठ्ठ असलं तरी अंगण रोज व्यवस्थित स्वच्छ केलेले असे. बाहेर घराला जोडूनच आणखी छोटे घर बांधले होते. त्यालाही कौले होती. आई, मामा, मावशी मंडळी लहान असताना त्यांना खेळण्यासाठी म्हणून! मागच्या बाजूला जोडूनच गोठा, कडेला धान्याचे कोठार , परत त्याहीपलीकडे गवताचे भारे ठेवण्याची शेड.. या सगळ्याला निशिगंध आणि सदाफुलीची बॉर्डर.. हे सर्वच स्वच्छ, कमालीचे सुंदर आणि निर्मळ ठेवणारा हात माझ्या आजीचा होता. ती हाताला जितकी मऊ-मऊ लागे तितक्याच मऊसूत मनाची मालकीण होती. भोळेपणाकडे झुकणारा कोवळा स्वभाव होता तिचा. मी तिला कधीच कुणावर ओरडताना, रागवताना पाहिले नाही. फारतर पदराचे टोक डोळ्यांपर्यंत जाई, पण तिचा उंच स्वरातला आवाज आठवतच नाही. हाच शांतपणा, साधेपणा तिचे सौंदर्य बनून राहिला होता.

मे महिन्यातल्या एखाद्या रणरणत्या दुपारी, धूळ उडवत बस त्या ठराविक नाक्यापर्यंत आली की हुश्श्य होत असे. कोणीतरी न्यायला आलेले दुकानाच्या पत्र्याखाली उभे असे. मळ्यातले घर असे चट्कन दिसतच नाही. थोडे खोलगट भागात रानटी झाडांमधे लपलेले आहे. नैसर्गिक कंपाउंड! तिथल्या उतारावरुन जाताना वाढलेला वेग थेट दार येईपर्यंत कमी होत नसे. जाड्या माठातले थंड पाणी, सरबत, पन्हे सगळा मारा तिच्याकडून सुरु होई.

ऊन आणि सुट्टी चढत जाई, तश्या आमच्या करामतीही वाढत जात. तिने माझ्यासाठी स्वयंपाकघरातच एका कोपर्‍यात स्वतः छोटी चूल लिंपून दिली होती. ती पेटवण्यासाठी छोट्या काटक्या होत्या, फुंकणी होती. तिने मला पहिला चहा करायला शिकवला. कडवट झालेला, काळा चहा पिणारी जिजाबाई माझे पहिले गिर्‍हाईक होती.

नातवंडांमधे मुलांची मेजॉरिटी असल्याने मी एकटी पडले, तरी माझ्याशी कधीही खेळणारी ती माझी सख्खी मैत्रिण होती. दादा आणि अमोलदादा यांनी घरामागे भिंतीला लागूनच मुख्य पदार्थ-माती आणि इतरही बरेच चित्रविचित्र पदार्थ मिसळून एक छोटे घर केले होते. त्यावर कागद, काटक्या वगैरेंचे थरचे थर देऊन ते उन्हात वाळवले होते. त्यावर उभे राहून ’आमचे घर सर्वात मजबूत’ अशी आरोळीही ठोकली होती. या अनमोल कन्स्ट्रक्शन मधे मला सहभागी करुन घेण्यात आले नव्हते. त्या घराच्या मजबूतीवर जळून ’हे मला घेत नाहीत’ ची तक्रार मी जिजाबाईकडे नोंदवली होती. तिने परत अंगणात तिघांनी मिळून घर बांधण्याचे फर्मान काढले होते. त्याप्रमाणे ते तयार झालेही! यावेळी तर आत डायनिंग टेबल, खुर्च्याही केल्या होत्या. छोटा बल्ब आत सोडला होता. मला लहान बुटके होवून आत फेरफटका मारावा असे प्रकर्षाने तेव्हा वाटत असल्याचे अजूनही आठवते आहे.

रात्रीच्या वेळी चटया टाकून अंगणात गप्पाष्टके रंगत, तेव्हा जेवण झाले असले, तरी ती काहीबाही खायला आणायची. बडबडणार्‍या मुलां-नातवंडांकडे प्रेमाने बघत बसायची. ती मते मांडायची, पण वादविवाद घालणे तिच्या कोष्टकात बसतच नव्हते. मधेच कुणा लहानग्याच्या डोक्यावर हात ठेऊन ’ निजलीस काय?’ ची पृच्छा करायची. तिच्या मांडीवर झोपण्यासारखे सुख नव्हते. आयतीच मऊशार उशी! वरुन मुलायम हाताचे थोपटणे!

गोठ्याचे काम पहाणार्‍या बायका, गवळी, किराणा आणणारे कुणी-कुणी; काम झाले की निघाले, असे कधीच होत नसे. जिजाबाईची विचारपूस, सल्ले, भेटवस्तू आणि खाऊ कधी संपतच नसे. हे लोकं बराच वेळ रेंगाळत असत. आम्ही त्यांची गार्‍हाणी ऎकत असू. हा बहुदा सकाळचा वेळ असे. घराचे मुख्य दार पुढे असले तरी, स्वयंपाकघराचे दुसरे अंगणाला जोडून दार होते. जाळीचे आणि लाकडी. त्या जाळीच्या पायरीवर बसून सगळ्य़ांची तिच्याशी बडबड चाले. जिजाबाईचे सकाळचे आवरणेही पाहण्यासारखे असे. स्वच्छ साडी नेसलेली आज्जी तिचा पितळेचा पावडरीचा डबा काढत असे. या ठराविक हालचाली ठरलेल्या असायच्या.. लाकडी चौकटीत बसवलेला छोटा आरसा, त्या खालचा छॊटा ड्रॉवर, त्यातला डबा.. मग गोल मेण आणि कुंकू.. फणी काढून अंबाडा घालून ती त्यावर गोल जाळीही लावायची. असेल, तर एखादे फूल! गोरीगोरी जिजाबाई खूपच गोड दिसायची. दोन परड्या भरुन पूजेसाठी फुले काढायची. मग स्वयंपाक, जेवणे वगैरे आवरुन तिचा मोर्चा ’दुपारी पडायच्या’ खोलीकडे वळायचा. ही खोली अगदी टिपीकल झोपाळू खोली होती. स्वयंपाकघराला लागूनच! बाळंतिणीची खोली असते तशी.. अंधारी, गार आणि लगेच झोप आणणारी.. तिथे पडून मोठ्यांच्या 'गॉसिप्स’ ऎकण्यातली मजा वेगळीच!

खेळून थकल्यावर ’हातपाय धूवून देवापुढे बसा’ ची हाकाटी व्हायची. तिथे लाईट बरेचदा नसायचेच! देवघरापुढल्या पिवळ्या प्रकाशात शुभंकरोति, मंत्र म्हटले जायचे. प्रकाश, स्वर आणि सुवास यांचा निरामय मिलाफ सगळा शीण घालवून टाकायचा. देवघराजवळच असणार्‍या लोणी काढायच्या लाकडी खांबाला टेकून ती कधी वाती वळायची कधी काही वाचायची. तिच्या सात्विकतेने घर भरुन जायचे. ते बघूनच खूप छान वाटायचे.

तिचे जाणे, त्या मळ्यातल्या घराला अजिबतच रुचले नाही. त्यानेही मौन पत्करले. तिची आठवण म्हणून कदाचित, तिचा शांतपणा त्याने उचलला. अबोली, वाढायची म्हणून वाढते आहे. अजूनही फाटक ओलांडल्यावर दिसणारा समोरच्या कोपर्‍यातला चौकोनी हौद कधी पाण्याने भरुन वहात असेल, कधी कोरडा ठिक्क पडत असेल.. त्याला लागूनच असलेल्या मोठ्ठ्या, कठडा नसलेल्या विहीरीची तू मनात घालून दिलेली भिती कधीच जाणार नाही.. त्याच किर्रर्र भितीचे फक्त आता कारण बदलले आहे की आता तूच तिथे नसशील.

सौम्य, निर्मळ साईसारख्या जिजाबाईने आणि आजोबांनी आजोळचे सुख भरभरुन दिले. बालपण, सुट्टी, मजा, चर्चा, शिकवणी या सगळ्या गोष्टी मायेच्या गाठोड्य़ात गच्च बांधून समृध्द करुन दिल्या.
                 मातृदिनानिमित्य; माझ्या आईला बुध्दीमान मुलगी, अतिशय प्रेमळ, बहुश्रुत आणि कष्टाळू व्यक्ती, एक उत्तम स्त्री बनवणार्‍या तिच्या आईला लाख सलाम!

7 comments:

Ninad Kulkarni said...

मोजक्या शब्दात तुम्ही तो काळ आमच्यापुढे उभा केला.
बाते भूल जाते हे , यादे याद आती हे.

श्रद्धा said...

very nice!!!

Aruna Sawant said...

Gazali chan rural aria nice script

Anonymous said...

As the admin of this web page is working, no doubt very quickly it will be famous, due
to its quality contents.

Feel free to surf to my web blog; Generateur De Code PSN

Prat said...


Hi
I am pratik puri. I read your blog and liked it. I am also a writer and happen to work in Dailyhunt news and e-book mobile application. Dailyhunt releases news and e-books in 12 Indian languages. I would like to contact you regarding publishing your blog matter on our app. I look after the Marathi language. I would like to publish your blog content on our app for free or paid. In Marathi we have a readership of over 50 lakh people. We would be pleased to have you work with us. Please contact me for further details at pratik.puri@verse.in so that I can give you details of the proposal. Thank you!

App Development Gurgaon said...

What you're saying is completely true. I know that everybody must say the same thing, but I just think that you put it in a way that everyone can understand. I'm sure you'll reach so many people with what you've got to say.

Buy Contact Lenses Online in India said...

Hey keep posting such good and meaningful articles.